Vadiyi terk ettiğinde aynı rengi ve aromayı vermeyen, çekirdeksiz, dalında kuruyan endemik bir dut. Köyün asıl geçim kaynağı ve bugün dünyaya ihraç edilen tescilli bir değer.
Ulukale dutu, bulunduğu vadiye özgü endemik bir meyve kabul edilir: vadinin dışına dikildiğinde kesinlikle aynı rengi ve aromayı vermez. Köydeki dut ağaçlarının bazılarının 500 ila 1000 yıllık olduğu tahmin edilir — yani bu bahçeler yüzyıllardır aynı toprakta sürüyor. Meyve çekirdeksizdir; kaliteli bir Ulukale dutu esmer değil, beyaz–altın sarısı renktedir.
Dağlık, sert karasal iklimde yetişir. Yağmuru ve nemi hiç sevmez; kurumasını güneşe borçludur. Öyle ki kuruma aşamasında üzerine tek bir damla yağmur düşse rengi kararır ve kalitesi düşer. Bu hassas denge, dutu hem zorlu hem de eşsiz kılar.
Ulukale dutu taze tüketilmek için değil, kurutmalık olarak yetiştirilir. Benzersiz lezzetini, doğal kuruma sürecine borçludur.
Dutlar dalında olgunlaşıp kurur; kıvama gelince kendiliğinden dökülür.
Ağaç altına çarşaf, branda ya da file serilir; dökülenler süpürge ve üfleme makineleriyle toplanır.
Damlara ve çatılara serilir. Tek damla yağmur rengi karartacağından güneş şarttır.
Güneşte kuruyan dutlar elenip temizlenir; çerezlik dut, pekmez, orcik ve pestile dönüşür.
"Anadolu'da insanın çocuğu, hanımı çalışmasa var ya bu iş yürümez... Cebini seven, vatanını seven üretecek. Üretmeyen bir toplum her zaman kaybeder."— Bayram Aydın, Ulukale Köyü Muhtarı (TRT Belgesel)
Hasat, aile boyu bir imece işidir. Makineyle toplama gibi aşamaların yanında; brandaların dikiş makinesiyle birleştirilmesi, dutların serilmesi, güneş altında elenmesi ve temizlenmesi gibi en çok emek isteyen işler büyük ölçüde kadınlar tarafından yürütülür. Ulukaleli kadınlar üretimin hem işçisi hem de düzenleyicisidir.
"Biz hiçbir zaman ekonominin dışında kalmadık; 'erkeklerimiz çalışsın, biz evde oturalım' düşüncesinde değiliz... Tüketmek kolay ama üretmek zordur, biz onun için üretici olmaya çalışıyoruz."— Ulukaleli kadın üretici (İHA)
"Ağaçların altına fileleri seriyoruz ve dutlar dökülmeye başlıyor... Güneşte kuruyan dutları eleyip çuvallara koyuyoruz ve tüccarlar gelip ürünlerimizi satın alıyor."— Mine Şeker, üretici (Tarım ve Orman Bakanlığı yayını)
Ulukale dutundan başlıca 1. sınıf çerezlik (kuruyemişlik) dut, dut pekmezi, orcik (köme) ve pestil üretilir.
Ulukale ve Bozağaç köylerinde yaklaşık 1500–2000 dekar arazide, uygun yıllarda ortalama 400–500 ton hasat alınır.
225 üretici aile geçimini bu duttan sağlar. Dut, bölgesel kalkınmanın ve köyde kalmanın itici gücüdür.
İç pazarın yanı sıra Almanya, Belçika, Lüksemburg, İspanya ve ABD başta olmak üzere yurt dışına ihraç edilir.
"Ulukale dutu endemik diyebiliriz, çünkü bu köylerdeki vadilerden başka yerlere dikildiği zaman aroma ve renk olarak kesinlikle aynı ürünü vermiyor."— Necmettin Duman, Kooperatif Başkanı (Tarım ve Orman Bakanlığı yayını)
Kaynaklar: TRT Belgesel; İHA; Çemişgezek Belediyesi; T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı yayını; gazetedetay. Bu sayfadaki bilgiler köy üreticileri ve yerel kaynakların anlatımına dayanır.
File serme, dam üstünde kuruyan dutlar, hasat imecesi... Bu emeğin fotoğrafları bu arşivde yaşamayı hak ediyor.
Fotoğraf / Anı Gönder